حالِ همه‌مان چطور است؟

کمتر از نیمی از مردم جهان امروز در تصمیم‌هایی که به همه مربوط است صاحب رأی‌اند. بیشترشان در دموکراسی‌ها زندگی می‌کنند. دموکراسی‌های مدرن هرقدر با هم فرق داشته باشند، در یک آرمان شریک‌اند: زندگی شهروندان در آزادی، همبستگی و برابری. ایران بیش از صد و بیست سال است که همین را می‌خواهد: از «عدالت‌خانه»ی مشروطه در ۱۲۸۵ و اولین مجلس، تا رأی زنان در ۱۳۴۲، همه‌پرسی ۱۳۵۸، دوم خرداد ۱۳۷۶، شوراهای شهر و روستا از ۱۳۷۷ و خیابان‌های ۱۳۸۸ و ۱۴۰۱. دموکراسی در عمل یعنی کشمکش دائمی بر سر این ارزش‌ها و اجرایشان؛ به‌ویژه وقتی مسئله‌های بزرگی مثل آب، تورم یا نابرابری چالش‌های تازه می‌سازند. اما دموکراسی‌ها از پس این برمی‌آیند. پذیرای تغییرند و برای همین می‌شود در آینده مدام بهترشان کرد. ابزار و ایده‌های تازه از همین امروز در دسترس است. شروع کنیم! می‌ارزد.

۱۲۸۵ · مشروطه و اولین مجلس: بست‌نشینان «عدالت‌خانه» می‌خواستند. نظام‌نامهٔ انتخابات، مجلس را از شش طبقه چید.

۱۳۴۲ · رأی زنان: زنان برای اولین بار در انتخابات مجلس رأی دادند و شش زن به مجلس رفتند.

۱۳۵۸ · همه‌پرسی و قانون اساسی: جمهوری اسلامی به رأی گذاشته شد. سن رأی: ۱۵ سال.

۱۳۷۰ · نظارت استصوابی: شورای نگهبان تأیید صلاحیت نامزدها را حق خود تفسیر کرد.

۱۳۷۶ · دوم خرداد: مشارکت نزدیک ۸۰ درصد در انتخابات ریاست‌جمهوری.

۱۳۷۷ · اولین شوراها: شوراهای شهر و روستا برای اولین بار انتخاب شدند.

۱۳۸۵ · سن رأی ۱۸: مجلس سن رأی را از ۱۵ به ۱۸ رساند؛ شورای نگهبان همان هفته تأیید کرد.

۱۳۸۸ · انتخابات و اعتراض: انتخابات ریاست‌جمهوری و اعتراض‌های پس از آن در خیابان‌ها.

۱۳۹۴ · لیست امید: کارزار «تغییر چهرهٔ مردانهٔ مجلس»؛ هفده زن به مجلس دهم رفتند.

۱۳۹۸ · تابعیت از مادر: فرزندان مادر ایرانی و پدر خارجی راهی به تابعیت گرفتند.

۱۴۰۱ · پاییز ۱۴۰۱: اعتراض‌های سراسری.

۱۴۰۲ · مشارکت ۴۱ درصد: انتخابات مجلس با کمترین مشارکت از ۱۳۵۷. انتخابات هفتم شوراها هنوز بی‌تاریخ است.

جهان در دههٔ ۲۰۲۰: هشت میلیارد آدم در نزدیک دویست کشور. حدود نیمی از این کشورها به شکل‌های مختلف دموکراسی‌اند. با وجود فناوری‌های تازه، رشد اقتصادی و وعده‌های بسیار، آزادی، برابری و همبستگی اغلب برای تک‌تک آدم‌ها تضمین نمی‌شود. و طبیعت معمولاً بازنده است. چه می‌شود کرد؟ چطور با چالش‌های بزرگ جهانی روبه‌رو شویم؟ به دموکراسی بیشتر نیاز داریم، دموکراسی متفاوت، یا شاید حتی دموکراسی کمتر؟ راه‌های زیادی ممکن است، اما همه مطلوب نیستند و بعضی محل نزاع‌اند. و سناریویی که در آن ارزش‌های دموکراتیک دیگر جایی ندارند چه شکلی است؟ بر پایهٔ ملاحظه‌های علمی و دیدگاه آدم‌هایی از گروه‌های مختلف جامعه، چهار داستان ساخته‌ایم. یکی بود یکی نبود، در آینده‌ای نه‌چندان دور…

شب اول اردیبهشت، حسینیهٔ محله پر است، اما نه برای مراسم. شورایاری امسال یک‌دهم بودجهٔ عمرانی منطقه را به رأی محله گذاشته: پیاده‌روی خیابان اصلی، زمین بازی پشت مدرسه، یا لوله‌کشی دوبارهٔ کوچهٔ بن‌بست. سارا شانزده‌ساله است و اولین بار است که برگهٔ رأی دست می‌گیرد؛ سن رأی شوراها سه سال است که شانزده شده. مادرش که بیست سال می‌گفت «به ما چه»، امشب آمده تا زمین بازی رأی بیاورد. نتیجه ساعت یازده روی در حسینیه و در کانال محله می‌آید: زمین بازی، با هفت رأی اختلاف. شهرداری تا پاییز وقت دارد و شورایاری هر ماه گزارش می‌دهد. کار کند است؛ دو سال طول کشید تا همین یک‌دهم را بگیرند. اما سارا حالا اسم همسایه‌هایش را می‌داند. وقتی رأی دربارهٔ چیزی باشد که با چشم می‌شود دید، چند نفر بیشتر می‌آیند؟

پاکت را پستچی آورده بود: «شما به قید قرعه برای مجمع شهروندی زاینده‌رود انتخاب شده‌اید.» رضا، رانندهٔ اتوبوس در اصفهان، اول فکر کرد کلاهبرداری است. حالا هفتهٔ ششم است. صد و بیست نفر، از ورزنه تا چادگان، کشاورز و کارگر فولاد و معلم و دانشجو، هر پنجشنبه دور یک میز بزرگ می‌نشینند. یک صندلی خالی است و رویش نوشته «رودخانه»؛ یکی دیگر برای «آن‌ها که هنوز به دنیا نیامده‌اند». هر کس سهم بیشتری بخواهد، باید اول از این دو صندلی حرف بزند. کارشناس‌ها می‌آیند و می‌روند؛ تصمیم با مجمع است. آخر پاییز، جدولی با امضای همه به مجلس و وزارت نیرو می‌رود: چند لیتر برای شالی، چند لیتر برای فولاد، چند لیتر برای تالاب. رضا باز رانندهٔ اتوبوس است، اما هر ماه یک بار جدول را چک می‌کند. به تصمیمی که آدم‌هایی مثل تو گرفته‌اند بیشتر اعتماد می‌کنی، یا به تصمیم نماینده‌ای که به او رأی داده‌ای؟

سال سوم خشکسالی، اختیار آب به شورایی از نُه کارشناس سپرده شد؛ بدون رأی، بدون مجلس، «تا رفع بحران». سهمیه‌ها را الگوریتمی تعیین می‌کند که تصویر ماهواره‌ای و مصرف هر منطقه را می‌خواند. سریع است: تصمیمی که در مجلس دو سال طول می‌کشید، سه‌روزه ابلاغ می‌شود. تانکرها به موقع می‌رسند، هدررفت شبکه نصف شده و در تهران کسی صف آب ندیده. در روستای بالادست، سهمیهٔ باغ‌ها یک‌سوم شده. کدخدا به فرمانداری می‌رود؛ می‌گویند «الگوریتم». به تهران نامه می‌نویسد؛ جواب می‌آید «مدل بهینه است». هیچ‌کس دروغ نمی‌گوید و هیچ‌کس هم نمی‌تواند بگوید چرا. اعتراض هم راهی ندارد، چون شورا انتخابی نیست که بشود عوضش کرد. سرعت را می‌خواهی، اگر بهایش این باشد که نتوانی بپرسی چرا؟

همه‌چیز سر جایش است. اتوبوس سر ساعت می‌آید، نان صبح تازه است و خبرها هر شب یک شکل‌اند. تصمیم‌ها بالا گرفته می‌شود و پایین اجرا؛ کسی وقتش را با بحث تلف نمی‌کند. مریم، معلم، دیگر در کلاس نمی‌پرسد «شما چه فکر می‌کنید؟»، چون جواب درست از قبل معلوم است. برادرش که در کارخانه است می‌گوید راحت‌تر شده: نه انتخاباتی، نه لیستی، نه دعوایی. فقط گاهی سر سفره کسی می‌پرسد چرا بودجهٔ مدرسه نصف شد، یا تانکر آب چرا این هفته نیامد، و بعد سکوت می‌شود. صف‌ها مرتب‌اند. وقتی همه‌چیز سر جایش است، جای سؤال کجاست؟

در خانه، سر کار، در هیئت‌مدیرهٔ ساختمان، در باشگاه فوتبال یا مهدکودک؛ همه‌جا نظرهای مختلف به هم برخورد می‌کنند. با هم دموکراتیک رفتار می‌کنیم؟ تصمیم‌ها را با هم می‌گیریم؟ و چه کسی قانون‌ها را تعیین می‌کند؟ هنوز جای پیشرفت هست، نه؟

هرکس جور دیگری فکر می‌کند. پس رسیدن به راه‌حل مشترک آسان نیست. چرا گاهی کوتاه نیایی، خودت را جای دیگران نگذاری و بگذاری استدلال بهتر قانعت کند؟ توافق همیشه «سازش» نیست؛ اغلب خیلی می‌ارزد.

ایرانِ دههٔ ۱۴۰۰: همه‌گیری، تحریم، بحران آب، خاموشی‌های ۱۴۰۳، اعتراض‌های پاییز ۱۴۰۱ و جنگ‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵. مشکل‌هایی که سال‌ها زیر خاکستر بود یک‌باره بیرون زد؛ از جمله مشکل‌های سیاست و اداره که به کندی، سنگینی و ناهماهنگی متهم‌اند. اما تغییر ممکن است: شکل‌های تازهٔ همکاری، رویه‌های انعطاف‌پذیرتر و تصمیم‌گیری‌های دموکراتیک‌تر جاهایی آزمایش می‌شوند. این راه اول کندتر به نظر می‌رسد، اما در درازمدت زودتر به مقصد می‌رسد.

پرسش برای پنج کارشناس: سیاست و اداره در ایران چطور می‌تواند در برابر بحران آب سریع‌تر و مؤثرتر عمل کند؟

شجاعتِ گفتن و کردن. جامعهٔ مدنی، هم ترمزِ قدرت، هم پایهٔ دموکراسی‌های قوی.

شرایط عادلانهٔ کار، عدالت اقلیمی، آزادی مطبوعات: افراد و گروه‌های مدنی توجه را به مسئله‌های فوری جلب می‌کنند. کارزار نجات دریاچهٔ ارومیه، انجمن‌های معلمان و بازنشستگان، خیریه‌هایی مثل محک، وکلا و روزنامه‌نگاران. کنش‌هایشان از کارزار امضا و شکایت حقوقی تا تجمع مسالمت‌آمیز و اعتصاب را در بر می‌گیرد. همهٔ این‌ها بر دولت و شرکت‌های بزرگ فشار می‌آورد تا حقوق را رعایت کنند، مسئولانه‌تر با محیط زیست رفتار کنند یا داده‌ها را منتشر کنند. آزادی بیان و تجمع باید محافظت شود تا این فشار فروکش نکند.

مسکن، حمل‌ونقل، خیابان امن، و حالا چالش‌های درهم‌تنیده‌ای مثل گرمایش و سلامت. کارهای زیادی روی دوش شهرداری‌ها و شوراهای شهر است. شوراهای شهر و روستا از ۱۳۷۷ انتخابی‌اند و شورایاری‌های محله در تهران نزدیک‌ترین نهاد به خانهٔ مردم هستند. شهرها در شبکه‌های شهری از هم پشتیبانی می‌کنند و اغلب در حل مشکل‌های بزرگ، از آلودگی تا آب، فعال‌تر از دولت‌های مرکزی‌اند.

مسئولان باید در گفت‌وگوها روشن‌تر حرف بزنند و شفاف‌تر توضیح بدهند چطور به تصمیم‌های سیاسی می‌رسند.