چه کسی در راه است؟

امروز تهران، فردا استانبول یا تورنتو. مشکلی نیست؛ دست‌کم برای بخش کوچکی از مردم جهان. بیشتر آدم‌ها با مانع‌هایی کم‌وبیش عبورناپذیر روبه‌رویند: گذرنامه‌ای که به کمتر از پنجاه مقصد بی‌ویزا می‌رسد، صف سفارت، «رد ویزا». ایران هم کشور مهاجرفرست است و هم یکی از بزرگ‌ترین میزبان‌های پناهندگان جهان. چطور می‌شود فرصت جابه‌جایی، آزادیِ انتخاب محل زندگی، و امکان ماندن در یک جا را عادلانه‌تر تقسیم کرد؟ پشت سر ما قرن‌هایی است که قدرت‌های استعماری و دولت‌های ملی سرنوشت جهان را رقم زدند؛ این هنوز حرکت آدم‌ها را شکل می‌دهد. اما پیش رویمان چیست؟ می‌توانیم جهانی را تصور کنیم که همه آزادانه حرکت کنند و هرجا هستند، حس کنند در خانهٔ خودشان‌اند؟

تصور کن تو و همهٔ مردم زمین یک سند سفر جهانی دارید که هیچ ویزایی نمی‌خواهد. با آن همه می‌توانند آزادانه حرکت کنند و هرجا خواستند ساکن شوند. با کدام جمله‌ها بیشتر موافقی؟ کدام‌ها را رد می‌کنی؟ خطت را از دیوار تا دیوار بکش.

— منتظر تنوع بیشتری در خیابان‌ها هستم، و دکمه‌ای در گوشم که همهٔ زبان‌ها را برایم ترجمه کند.

— این‌که خانواده و دوستان در سراسر جهان پخش باشند برایم تازه نیست. خوب و مهم است که آدم‌ها آسان‌تر بتوانند به دیدن هم بروند.

— امیدوارم آدم‌ها، هرجا که هستند، تفاوت‌هایشان را به رسمیت بشناسند و با هم محترمانه رفتار کنند.

— وطنم برایم مهم است. می‌خواهم همین‌جا که هستم بمانم.

— نگران اقلیمم و امیدوارم آدم‌ها آن‌وقت حتی بیشتر از این پرواز نکنند.

— در برابر خانواده و دوستانم مسئولم و حتی اگر بخواهم نمی‌توانم همین‌طوری جایم را عوض کنم.

— همهٔ کسانی را که از این امکان برای بهتر کردن زندگی‌شان استفاده کنند درک می‌کنم.

— سفر آسان برای همه خوب است، اما فکر می‌کنم این‌که هرکس بتواند هرجا ساکن شود خیلی دشوار باشد.

— برای این‌که همه بتوانند جابه‌جا شوند، پول باید عادلانه‌تر تقسیم شود. با سهم دادن مشکلی ندارم.

— می‌توانم به‌راحتی تصور کنم که محل زندگی‌ام را بیشتر عوض کنم.

ایران: ردهٔ ۹۵، ۴۵ مقصد بی‌ویزا یا با ویزای فرودگاهی

افغانستان: ردهٔ ۱۰۶، ۲۵ مقصد بی‌ویزا یا با ویزای فرودگاهی

ترکیه: ردهٔ ۵۰، ۱۱۶ مقصد بی‌ویزا یا با ویزای فرودگاهی

امارات: ردهٔ ۸، ۱۸۵ مقصد بی‌ویزا یا با ویزای فرودگاهی

ژاپن: ردهٔ ۲، ۱۹۳ مقصد بی‌ویزا یا با ویزای فرودگاهی

از ۱۳۵۸ به این سو، ایران یکی از بزرگ‌ترین میزبان‌های پناهندگان جهان بوده است. امروز نزدیک چهار میلیون افغانستانی با وضعیت‌های حقوقی گوناگون در ایران زندگی می‌کنند؛ بیشتر در شهرها و حاشیه‌ها. در ۱۴۰۴ حدود ۱٫۸ میلیون نفر از ایران به افغانستان بازگشتند؛ به گزارش کمیساریا، دوسوم به اجبار. بسیاری از آن‌ها همین‌جا به دنیا آمده بودند.

کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، گزارش بازگشت‌ها، ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶.

کارت آمایش سندی است که وزارت کشور به افغانستانی‌های ثبت‌شده می‌دهد: اجازهٔ اقامت موقت، دسترسی محدود به مدرسه و بیمه، و کار در شغل‌های معین. هر چند سال باید تمدید شود. ثبت‌نام است، نه شهروندی: دارنده‌اش می‌تواند بماند، اما رأی نمی‌دهد، ملک نمی‌خرد و هر بار در ایست بازرسی باید توضیح بدهد.

شیء: کارت آمایش، ادارهٔ کل امور اتباع و مهاجرین خارجی.

در شاخص گذرنامهٔ هنلی ۲۰۲۶، گذرنامهٔ ایران در ردهٔ ۹۵ ایستاده و به حدود ۴۵ مقصد بی‌ویزا یا با ویزای فرودگاهی می‌رسد. ژاپن و سنگاپور به بیش از ۱۹۰ مقصد می‌رسند. گذرنامه سندی است که در آن، بدون این‌که کاری کرده باشی، تعیین می‌شود جهان چقدر برایت باز است.

شاخص گذرنامهٔ هنلی، ژانویهٔ ۲۰۲۶.

برآوردها می‌گویند نزدیک چهار میلیون ایرانی بیرون از ایران زندگی می‌کنند؛ در لس‌آنجلس، تورنتو، هامبورگ، استانبول، دبی. هر سال پزشکان، مهندسان و دانشجویانی می‌روند که «مهاجرت نخبگان» نامیده می‌شود. برای خیلی‌ها مهاجرت خودش یک کنش سیاسی است: وقتی نمی‌شود رأی داد، می‌روند. برای بقیه، رفتنِ یک عزیز، خالی شدن یک صندلی سر سفره.

برآوردهای وزارت امور خارجه و رصدخانهٔ مهاجرت ایران.

از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۷ هر سال ۲۵ تا ۳۰ میلیون نفر به دلیل سیل یا خشکسالی از خانه‌شان آواره شدند؛ بیشتر درون کشور خودشان. در ایران، خشک شدن تالاب هامون و ریزگردهای سیستان روستاها را خالی کرده و مردم خوزستان و اصفهان با رفتنِ آب، می‌روند یا می‌مانند. برای همین شورای مشورتی آلمان برای تغییرات جهانی پیشنهاد «گذرنامهٔ اقلیمی» داد: حق ورود و اقامت برای کسانی که خانه‌شان را به گرمایش باخته‌اند، به‌ویژه در کشورهایی که بیشترین سهم را در گرمایش داشته‌اند.

«ایده از من است، فریتیوف نانسن. در ۱۹۲۲ گذرنامهٔ ویژه‌ای طراحی کردم. به آدم‌هایی که در پی جنگ جهانی اول بی‌تابعیت شده بودند، امکان ورود به ۵۲ کشور می‌داد.»

شمار فزاینده‌ای از آدم‌ها، به‌ویژه از اروپا و آمریکا، تصمیم می‌گیرند از هرجای جهان دورکاری کنند. به آن‌ها «کوچ‌نشین دیجیتال» می‌گویند. بعضی کشورها ویزایشان را با این شکل تازهٔ کار تطبیق داده‌اند. ایرانی‌های بسیاری هم از استانبول یا تفلیس برای شرکت‌های خارجی دورکاری می‌کنند، چون کارت بانکی و اینترنت آن‌جا کار می‌کند. آزادی حرکت برای کسانی که پول و گذرنامهٔ درست دارند؟ یا برای همه؟

گذرنامه‌های خیالی سند رسمی نیستند و مثلاً در مرز پذیرفته نمی‌شوند. آنچه برای دارنده اهمیت دارد ایده‌ای است که به گذرنامه گره خورده و حس تعلق به یک جمع. گذرنامهٔ خیالی نوعی بیانیه است: می‌گوید جهان چطور باید باشد.

«تغییر اقلیم مرز نمی‌شناسد»؛ این شعار گذرنامهٔ جهانی قطب جنوب است، کار گروه هنری استودیو اورتا. از ۲۰۰۸ این گذرنامهٔ خیالی را در کارزارهایی در سراسر جهان توزیع می‌کنند. حدود ۳۵ هزار نفر آن را دارند. دارنده متعهد می‌شود از حقوق بشر و محیط زیست دفاع کند.

شیء: گذرنامهٔ جهانی قطب جنوب، ۲۰۰۸. با اجازهٔ لوسی و خورخه اورتا.

شهروند جهان با گذرنامهٔ جهانی باید بتواند هرجا برود. گری دیویس (۱۹۲۱–۲۰۱۳) این ایده را در ۱۹۴۸ در برابر سازمان ملل در پاریس اعلام کرد و هم‌زمان از تابعیت آمریکایی‌اش گذشت. خلبان سابق بمب‌افکن دیگر نمی‌خواست به کشوری تعلق داشته باشد که جنگ راه می‌اندازد.

«مرجع خدمات جهانی» که گری دیویس بنیان گذاشت، هنوز گذرنامهٔ جهانی صادر می‌کند. طبق توضیح رسمی‌اش، این سند حق ذاتی و سلب‌ناشدنیِ آزادی هویت و حرکت را تأیید می‌کند. چند کشور گاهی آن را پذیرفته‌اند؛ بیشترشان نه.

شیء: مرجع خدمات جهانی. جلد به انگلیسی، فرانسوی، اسپانیایی، روسی، عربی، اسپرانتو و چینی.

این آرزو برای آینده الهام‌بخش خیلی‌هاست. متن‌های نظری بسیاری دربارهٔ حرکت بی‌قید و انتخاب آزاد محل زندگی نوشته شده. اما تا امروز فقط چند آرمان‌گرا برای تحقق آرمان‌شهر بزرگِ آزادی حرکت جهانی کار کرده‌اند.